Inge en Lieven hebben drie kinderen. Hun enige dochter heeft een ernstige handicap. Ze maken zich zorgen over wat er met dat kind zal gebeuren als ze zouden overlijden. Hoe kunnen ze haar financiële toekomst veiligstellen?

Op hun vijfenveertigste en zevenenveertigste hebben Inge en Lieven nog een heel leven voor zich. Hun oudste zoon Kurt begint aan het laatste jaar van zijn ingenieursstudie. Zijn broer Johan studeert voor architect. Hij heeft zopas zijn eerste jaar met succes afgerond. Elise, het jongste kind van Inge en Lieven, heeft sinds haar geboorte een ernstige mentale en fysieke handicap. Nu ze vijftien is, brengt ze de week door in een gespecialiseerde instelling. In het weekend komt ze naar huis om bij haar familie te zijn. Beter voorkomen Inge en Lieven hebben al vaak nagedacht over wat er moet gebeuren met Elise na hun overlijden. "We maken ons zorgen over verscheidene dingen", zegt  Lieven. "Eerst en vooral wilden we weten wie er voor haar verantwoordelijk zal zijn als wij er niet meer zijn. Ze heeft altijd een intiemere band gehad met haar broer Johan dan met Kurt. We zouden willen dat hij later toeziet op haar welzijn. We hebben er met het hele gezin over gepraat en Johan is daarmee akkoord. Maar is het mogelijk om die beslissing officieel te maken?"

De ouders willen wel voorkomen dat Johan financieel nadeel heeft van die last. "Kunnen we aan Elise een bedrag nalaten dat volstaat om in haar behoeften te voorzien, ondanks het feit dat ze nooit helemaal op eigen benen zal kunnen staan?" vraagt Inge zich af. "En wie zal dat geld beheren? We vertrouwen Johan, maar we willen er zeker van zijn dat hij niet om het even wat kan doen met dat  geld. En wat zal er gebeuren met het vermogen van Elise als zij zou overlijden?"

De rechter beslist

"Aangezien Elise een ernstige mentale handicap heeft, kunnen Inge en Lieven een procedure opstarten om haar verlengd minderjarig te doen verklaren", zegt Caroline Van dhelsen, legal audit executive bij BFO Family Office. Juridisch gezien zal ze dan het statuut van handelingsonbekwame  hebben, wat betekent dat ze wordt gelijkgesteld met een minderjarig kind beneden de vijftien jaar. De ouders - of de langstlevende van beiden - blijven dan het ouderlijke gezag over haar uitoefenen.  Na hun overlijden valt de voogdij open en duidt de vrederechter een voogd aan."

"Inge en Lieven kunnen wel een voogd aanduiden in een testament of in een verklaring aan de vrederechter. Hoewel de vrederechter de uiteindelijke beslissing neemt, zal hij in de meeste gevallen de beslissing van de ouders bekrachtigen. Het gebeurt enkel in uitzonderlijke omstandigheden dat hij daarvan afwijkt, als daarvoor ernstige redenen in het belang van het kind zijn." De voogd neemt niet alleen de zorg voor de persoon van Elise op zich, hij beheert ook haar vermogen en haar inkomsten. Caroline Van dhelsen:

"De voogd staat onder toezicht van de vrederechter. Johan zou dan elk jaar een rapport moeten  indienen waarin hij toelicht hoe hij in de voorbije periode het vermogen van Elise heeft beheerd. Daarnaast moet hij beschikken over een bijzondere machtiging van de vrederechter voor alle belangrijke beslissingen  die hij neemt met betrekking tot het beheer van dat vermogen."

Zo'n machtiging zou bijvoorbeeld nodig zijn om een onroerend goed te verkopen. "De verkoop van onroerende goederen kan weleens tot problemen leiden", zegt Van dhelsen. "Stel dat Elise en haar twee broers een huis in onverdeeldheid bezitten. Als de broers dat willen verkopen, moeten ze het  akkoord van de rechter krijgen. Dat neemt soms wat tijd in beslag. De vrederechter kan de verkoop verhinderen als hij vindt dat die de belangen van Elise schaadt."

De noodzaak van een testament

Het is dus belangrijk dat Inge en Lieven goed nadenken over hoe hun vermogen wordt verdeeld na hun overlijden. "Als ze geen testament maken, zullen hun bezittingen in gelijke delen worden gesplitst onder de drie kinderen. Ze zullen daardoor onverdeeld eigenaar van meerdere onroerende goederen worden", aldus Caroline Van dhelsen. "Naast de problemen die die verdeling met zich kan brengen, is er ook de vraag wat er zal gebeuren met de bezittingen van Elise na haar overlijden."  Aangezien ze handelingsonbekwaam  is, kan Elise geen testament opmaken. Haar voogd kan dat ook niet doen in haar plaats.

Noch Elise noch haar broers kunnen dus enige invloed uitoefenen op de manier waarop haar bezittingen worden verdeeld. Na haar overlijden worden de devolutieregels toegepast. Het vermogen van Elise wordt in gelijke delen verdeeld tussen haar broers, of - als zij zouden zijn overleden - tussen eventuele neven of nichten. "Het zal bijvoorbeeld onmogelijk zijn om een deel van het vermogen van Elise te legateren aan de instelling die haar hele leven voor haar heeft gezorgd",  zegt Van dhelsen. "Die situatie is ook niet ideaal op het gebied van de successierechten. Broers en zussen zijn geen erfgenamen in rechte lijn, zodat de verschuldigde successierechten gevoelig hoger zullen liggen."

Een dure successie

Als Inge en Lieven vandaag zouden overlijden zonder dat ze een testament hebben opgemaakt, zou Elise een derde van hun vermogen erven. De waarde van het onroerende deel zou dan 320.000 euro bedragen; het roerende deel 140.000 euro. Caroline Van dhelsen: "Als Elise op haar beurt zou overlijden, zullen Johan en Kurt ieder de helft daarvan erven, of 230.000 euro. In Vlaanderen bedragen de successierechten  tussen broers en zussen 30% op de eerste schijf van 75.000 euro en ze lopen op tot 65% boven de 125.000 euro. Daarbij komt nog dat die tarieven worden berekend op het geheel van de successie, en dus niet worden gesplitst over de roerende en onroerende goederen, zoals bij de successie in rechte lijn. De broers zullen daardoor dus ieder 118.250 euro successierechten moeten betalen - meer dan de helft van hun erfenis van Elise."

Inge en Lieven zouden dat kunnen vermijden door de bezittingen van Elise anders te verdelen. Als reservataire erfgenaam heeft ze - net zoals haar broers - altijd recht op een vierde van het vermogen van haar ouders. "Het overige vierde deel kunnen Inge en Lieven vrij toewijzen. Ze zouden dat deel kunnen nalaten aan Johan, op voorwaarde dat hij zorgt voor Elise", aldus Van dhelsen. Maar die oplossing biedt maar gedeeltelijk soelaas. "Er bestaat een meer praktische oplossing die de erfenis van Elise beschermt en waarbij Inge en Lieven zelf kunnen beslissen wat er met haar vermogen gebeurt na haar overlijden."

Het restlegaat

Die oplossing heet het 'restlegaat' . Het houdt in dat Inge en Lieven in hun testament bepalen wat er met het legaat van hun dochter moet gebeuren als zij op haar beurt zou overlijden. Ze kunnen bijvoorbeeld specificeren dat haar successie moet worden verdeeld tussen Kurt en Johan, of zelfs dat ze moet worden gelegateerd aan de instelling die voor Elise heeft gezorgd. Het restlegaat lost niet alleen het probleem van de verdeling op, in sommige situaties is die regeling ook fiscaal voordeliger. Bij een restlegaat gaat de fiscus voor de berekening van de successierechten uit van de verwantschap tussen de oorspronkelijke erflater en de tweede begunstigde van de successie. "Als Inge en lieven hun zonen aanduiden als tweede begunstigden, zullen de successierechten worden berekend op basis van de verwantschap tussen Kurt en Johan en hun ouders –dat wil zeggen: op basis van een vererving in rechte lijn", zegt Van dhelsen.  "Als Elise zou overlijden, gebeurt de berekening als volgt. Van de roerende goederen hadden ze ieder al 140.000 euro van hun ouders geërfd. De 70.000 euro die ze ieder van Elise erven, wordt daarbij geteld. De successierechten vallen daardoor in de schijf van 9%, wat neerkomt op een belasting van 6300 euro. Van het onroerend vermogen hadden ze 320.000 euro geërfd. De 160.000 euro van Elise die daarbij komt, wordt belast tegen 27%, ofwel 43.200 euro. De totale successiefactuur bedraagt dus 49.500 euro voor ieder, in plaats van 118.250 euro."

Het testament met het restlegaat bespaart dus 137.500 euro successierechten op het vermogen van de ouders. "Een bijkomend voordeel van dat testament is dat het op elk moment kan worden aangepast afhankelijk van het vermogen van Inge en Lieven", voegt Caroline Van dhelsen toe. "Dat ze een testament opstellen, is dus een eerste noodzakelijke stap om de financiële toekomst van hun drie kinderen veilig te stellen."

Geen gevaar voor de tegemoetkomingen

"Loopt Elise niet het risico dat haar tegemoetkomingen dalen als ze een erfenis ontvangt?" vraagt Inge zich af. "Het heeft weinig zin om te proberen voor haar een comfortabele situatie te creëren als ze aan het einde van de rit slechter af is dan voordien." Volgens Caroline Van dhelsen hangt alles af van de aard van de goederen die Elise krijgt toebedeeld. "De berekening van de tegemoetkomingen waar Elise recht op heeft, gebeurt op basis van haar inkomsten. Dat zijn eenvoudig gezegd alle inkomsten die voorkomen op de aangifte van de personenbelasting. Met de roerende inkomsten die onderworpen zijn aan de bevrijdende voorheffing zoals de opbrengst van spaarrekeningen, kasbons, obligaties, aandelen en de meeste fondsen wordt geen rekening gehouden. Als Inge en Lieven een testament opmaken, moeten ze dat voor ogen houden. Het deel dat aan Elise toekomt, moet voornamelijk bestaan uit zulke producten."